PrEP in Nederland: hoe werkt het en voor wie?

We beginnen met de vraag die ons vaak bereikt: is PrEP iets voor jou, en hoe regel je het in Nederland? Bij het Aids Remedy Fund krijgen we regelmatig berichten van lezers die hebben gehoord over deze preventiepil, maar niet weten waar ze moeten beginnen. Misschien heb je een vriend die het gebruikt, of zag je een voorlichtingscampagne voorbijkomen. Wat het ook is dat je nieuwsgierig maakte, in dit artikel leggen we stap voor stap uit wat PrEP is, wie het kan gebruiken, hoe je het in Nederland krijgt en wat het kost. Zo kun je een weloverwogen keuze maken in overleg met je arts.

Wat is PrEP en hoe beschermt het tegen hiv?

PrEP staat voor pre-expositieprofylaxe: een medicijn dat je inneemt vóórdat je in contact komt met hiv, om een infectie te voorkomen. Het gaat om een pil met de werkzame stoffen tenofovir en emtricitabine. Je kent het misschien onder de merknaam Truvada, maar tegenwoordig zijn er ook generieke versies die exact dezelfde stoffen bevatten en vaak goedkoper zijn. Bij correct gebruik – dus dagelijks innemen zoals voorgeschreven – biedt PrEP een bescherming van meer dan 99% tegen hiv. Dat is een van de redenen waarom PrEP wereldwijd wordt gezien als een doorbraak in hiv-preventie.

Het is belangrijk om PrEP niet te verwarren met PEP (post-expositieprofylaxe). PEP is een noodbehandeling die je binnen 72 uur na een mogelijke blootstelling aan hiv start, terwijl PrEP juist voorafgaand aan risicomomenten wordt ingenomen. PrEP is dus een doorlopend preventiemiddel, geen noodoplossing.

Dagelijkse PrEP versus on-demand PrEP

Er bestaan twee manieren om PrEP te gebruiken. Bij dagelijkse PrEP neem je elke dag op hetzelfde tijdstip één tablet in. Dit is de meest onderzochte methode en biedt de hoogste bescherming. Bij on-demand PrEP – ook wel de 2-1-1-methode genoemd – neem je twee tabletten 2 tot 24 uur vóór de seks, daarna één tablet 24 uur later en nog één tablet 48 uur na de eerste dosis. Deze methode is vooral geschikt voor mensen die niet regelmatig seks hebben met een verhoogd risico. On-demand PrEP is alleen onderzocht bij mannen die seks hebben met mannen; voor andere groepen wordt dagelijkse PrEP aangeraden.

Hoe snel werkt PrEP en wat zijn de bijwerkingen?

Bij dagelijks gebruik duurt het ongeveer zeven dagen voordat PrEP volledige bescherming biedt bij anale seks. Voor vaginale seks is dat naar schatting rond de 20 dagen. Bij on-demand PrEP ben je na de dubbele dosis van de eerste dag beschermd. Wat bijwerkingen betreft: de meeste gebruikers ervaren weinig tot geen klachten. Sommigen hebben in de eerste weken last van milde misselijkheid, hoofdpijn of vermoeidheid. Deze klachten verdwijnen meestal vanzelf. In zeldzame gevallen kan PrEP invloed hebben op de nierfunctie, daarom worden je nieren regelmatig gecontroleerd.

Voor wie is PrEP in Nederland bedoeld?

PrEP is niet voor iedereen nodig, maar voor bepaalde groepen kan het een waardevolle aanvulling zijn op andere preventiemaatregelen. De GGD en het RIVM hebben richtlijnen opgesteld over wie in aanmerking komt. Over het algemeen gaat het om mensen met een verhoogd risico op hiv-infectie. We zetten de belangrijkste doelgroepen voor je op een rij.

PrEP voor mannen die seks hebben met mannen

Mannen die seks hebben met mannen (MSM) vormen in Nederland de grootste groep PrEP-gebruikers. Dit komt doordat zij statistisch gezien een hoger risico lopen op hiv. Vooral als je meerdere partners hebt, geen condooms gebruikt of een partner hebt met een onbekende hiv-status, kan PrEP uitkomst bieden. De GGD biedt PrEP actief aan deze groep aan via speciale PrEP-poli’s.

PrEP voor transgender personen en sekswerkers

Transgender personen, en dan met name transgender vrouwen, lopen eveneens een verhoogd risico op hiv. Ook sekswerkers – mensen die seksuele diensten verlenen tegen betaling – kunnen baat hebben bij PrEP, zeker als condooms niet altijd gebruikt worden. In beide gevallen is het belangrijk om met een arts te bespreken of PrEP passend is bij jouw situatie.

PrEP bij een serodiscordante relatie

Een serodiscordante relatie betekent dat de ene partner hiv-positief is en de andere niet. Als de hiv-positieve partner goed behandeld wordt en een ondetecteerbare viral load heeft, is overdracht via seks vrijwel uitgesloten. Toch kiezen sommige stellen er toch voor dat de hiv-negatieve partner PrEP gebruikt als extra zekerheid. Dit kan bijvoorbeeld tijdens de periode dat de behandeling nog niet volledig is ingeregeld.

Hoe krijg je PrEP in Nederland?

Er zijn verschillende routes om aan PrEP te komen. Elke route heeft voor- en nadelen, en het is verstandig om te kijken welke het beste bij jou past. Wat alle routes gemeen hebben: je moet eerst een hiv-test ondergaan. Als je al hiv-positief bent, is PrEP namelijk niet geschikt en heb je andere behandeling nodig.

PrEP via de GGD: de PrEP-poli

De GGD biedt PrEP aan via speciale PrEP-poli’s. Deze poli’s zijn te vinden in Amsterdam, Rotterdam en andere grote steden in Nederland. Bij de GGD krijg je niet alleen het medicijn, maar ook begeleiding, regelmatige testen en voorlichting. De Centra Seksuele Gezondheid spelen hierin een centrale rol. Een groot voordeel van de GGD-route is dat de kosten voor bepaalde doelgroepen deels vergoed worden. Je moet wel aan de inclusiecriteria voldoen om in aanmerking te komen.

PrEP via de huisarts: wat je moet weten

Je kunt ook bij je huisarts terecht voor een PrEP-recept. Dit is een laagdrempelige optie als je al een goede band hebt met je huisarts. Houd er wel rekening mee dat de huisarts PrEP niet altijd vergoed krijgt en dat de kosten dan volledig voor eigen rekening zijn. Bovendien is niet elke huisarts even goed op de hoogte van PrEP-richtlijnen. Het kan helpen om van tevoren te informeren of jouw huisarts ervaring heeft met het voorschrijven van PrEP.

PrEP online bestellen: gevaren en betrouwbaarheid

Sommige mensen proberen PrEP online te bestellen om kosten of drempels te omzeilen. Wij raden dit sterk af. Het is moeilijk om de betrouwbaarheid van online apotheken te controleren, en er is geen medisch toezicht op je nierfunctie of regelmatige hiv-testen. Gebruik je PrEP zonder begeleiding, dan kun je ernstige gezondheidsrisico’s lopen. Kies altijd voor een route via de GGD of een arts.

Vergoeding en kosten van PrEP in Nederland

Een van de meest gestelde vragen die we krijgen gaat over geld. PrEP is sinds 2019 deels vergoed via de GGD voor specifieke doelgroepen in Nederland. Dat betekent echter niet dat het voor iedereen gratis is. We leggen uit hoe de vergoeding werkt en wat je zelf moet betalen.

Wat vergoedt de zorgverzekeraar wel en niet?

De vergoeding via de GGD geldt alleen als je aan bepaalde criteria voldoet, zoals een verhoogd risico op hiv. Voor mensen die via de huisarts PrEP krijgen, wordt het medicijn vaak niet vergoed. Het wordt dan gezien als een preventiemiddel dat niet in het basispakket zit. Sommige aanvullende verzekeringen vergoeden een deel, maar dat verschilt per verzekeraar. Informeer bij je eigen zorgverzekeraar wat de mogelijkheden zijn.

Kosten van PrEP via de GGD versus huisarts

De kosten van generieke PrEP liggen rond de €30 per maand als je het zelf moet betalen. Daar komen dan nog de kosten voor de verplichte hiv- en soa-testen bij, en mogelijk het eigen risico. Via de GGD betaal je voor sommige doelgroepen alleen een eigen bijdrage, waardoor het goedkoper kan uitvallen. Via de huisarts betaal je vaak de volledige prijs van het medicijn plus de kosten van de testen. Reken dus altijd uit wat voor jou de goedkoopste optie is.

PrEP veilig gebruiken: controles en waarschuwingen

PrEP is veilig, maar alleen als je het gebruikt zoals het bedoeld is. Dat betekent regelmatige controles en eerlijk zijn tegen je arts over je seksuele gedrag en eventuele klachten. We benadrukken een paar belangrijke punten.

Verplichte hiv-test en soa-test elke 3 maanden

PrEP vereist elke 3 maanden een hiv-test en soa-test. Dit is niet optioneel: als je PrEP gebruikt en je raakt toch besmet met hiv, dan kan het virus resistent worden tegen de medicijnen in PrEP. Door regelmatig te testen wordt een eventuele infectie snel opgemerkt en kun je tijdig overschakelen op een effectieve behandeling. Bovendien helpen de soa-testen om andere infecties op te sporen en te behandelen.

Nierfunctie en langdurig gebruik van PrEP

PrEP kan in zeldzame gevallen de nieren belasten. Daarom wordt bij aanvang en daarna elke 3 tot 6 maanden je nierfunctie gecontroleerd via een bloedtest. Als er afwijkingen zijn, kan je arts besluiten om de dosering aan te passen of te stoppen. Langdurig gebruik van PrEP is over het algemeen veilig, maar blijf alert op veranderingen in je lichaam en meld bijwerkingen altijd aan je arts.

PrEP en andere soa’s: wat het niet voorkomt

PrEP beschermt alleen tegen hiv. Het voorkomt geen andere seksueel overdraagbare aandoeningen zoals chlamydia, gonorroe, syfilis of herpes. Daarom blijven condooms belangrijk, zeker als je meerdere partners hebt. Veel PrEP-gebruikers combineren PrEP met condooms voor optimale bescherming. Zie PrEP als een extra laag, niet als vervanging van andere veilige seks-praktijken.

Toekomst van PrEP in Nederland en Wereld Aids Dag

De wereld van hiv-preventie staat niet stil. Er wordt volop onderzoek gedaan naar nieuwe vormen van PrEP die minder vaak ingenomen hoeven te worden. Tegelijkertijd blijft bewustwording essentieel, en daar speelt Wereld Aids Dag een grote rol in.

Nieuwe vormen van PrEP: injecties en implantaten

Naast de dagelijkse pil komen er steeds meer langwerkende opties. Cabotegravir is een injecteerbaar middel dat elke twee maanden wordt toegediend. In sommige landen is dit al beschikbaar; in Nederland wordt de invoering nog onderzocht. Ook wordt er gewerkt aan implantaten die maandenlang PrEP afgeven. Deze ontwikkelingen kunnen het voor mensen makkelijker maken om PrEP te gebruiken zonder dagelijks aan een pil te denken.

Wereld Aids Dag en het belang van preventie

Wereld Aids Dag vindt jaarlijks plaats op 1 december. Op deze dag wordt wereldwijd stilgestaan bij de impact van hiv en aids, en wordt opgeroepen tot meer bewustwording, preventie en steun. Wij moedigen je aan om op deze dag – en eigenlijk het hele jaar door – je te laten testen en PrEP te bespreken met je arts. Preventie begint met kennis en openheid.

Veelgestelde vragen over PrEP

Is PrEP gratis in Nederland?

Niet voor iedereen. Sinds 2019 wordt PrEP deels vergoed via de GGD voor specifieke doelgroepen die aan bepaalde criteria voldoen. Via de huisarts wordt PrEP meestal niet vergoed en betaal je zelf. Informeer bij je zorgverzekeraar en bij de GGD wat voor jou geldt.

Hoe lang moet ik PrEP gebruiken voordat het werkt?

Bij dagelijks gebruik duurt het ongeveer zeven dagen voordat PrEP volledige bescherming biedt bij anale seks. Voor vaginale seks is dat ongeveer 20 dagen. Bij on-demand PrEP ben je beschermd na de dubbele dosis op de eerste dag.

Kan ik PrEP gebruiken zonder mij te laten testen?

Nee, dat raden we sterk af. PrEP vereist elke 3 maanden een hiv-test en soa-test. Als je hiv-positief bent en toch PrEP gebruikt, kan het virus resistent worden. Testen is dus verplicht en essentieel voor veilig gebruik.

Beschermt PrEP tegen andere soa’s?

Nee, PrEP beschermt alleen tegen hiv. Het voorkomt geen chlamydia, gonorroe, syfilis of andere soa’s. Blijf condooms gebruiken en laat je regelmatig testen op soa’s.

Waar kan ik terecht voor PrEP in mijn regio?

Je kunt terecht bij de PrEP-poli van de GGD in onder andere Amsterdam en Rotterdam, bij je huisarts, of bij een Centrum Seksuele Gezondheid. Kijk op de website van de GGD in jouw regio voor de exacte locaties en voorwaarden.

PrEP is een krachtig hulpmiddel in de strijd tegen hiv, maar het is geen wondermiddel dat je zomaar kunt gebruiken. Het werkt alleen goed als je het correct inneemt, je aan de controle-afspraken houdt en open blijft communiceren met je arts. Blijf je regelmatig testen op hiv en andere soa’s, en bespreek met een professional of PrEP bij jouw situatie past. Zo draag je bij aan je eigen gezondheid én aan een toekomst zonder nieuwe hiv-infecties.